نهاد خانواده در نگاه اسلام گرامی‌ترین نهاد و بنیادی است، که مورد تکریم پیامبراکرم(صلّی‌الله علیه‌وآله‌وسلّم) قرار گرفته است؛ همچنان‌که حضرت فرمودند: «ما بُنِیَ بَناءٌ فِی الإسلامِ أحَبُّ إلَی اللهِ مِن التَّزوِیجِ. هیچ بنیادی در اسلام بنا نشده است که در نزد خدا محبوب‌تر از ازدواج باشد.»[۱]
چه بسا دلیل آن این باشد که خانواده مهد تربیت زن و شوهر است و در دامن این دو، مهد تربیت انسان نیز هست که تمام آسمان‌ها و زمین در خدمت و مسخّر او است. هر چه انسان درباره این مسأله بیشتر تفکر کند، عظمت این نهاد را بهتر و بیشتر درک می‌کند.

این نهاد از آن‌جا که حداقل از دو نفر تشکیل شده است، نیازمند راهبری و مدیریّت است؛ کما اینکه امام علی(علیه‌السّلام) در این باره می‌فرماید: «الشّرکَةُ فِی المُلکِ تُؤَدِّی إلی الإضطرابِ وَ الشِّرکَةُ فِی الرَّأیِ تُؤَدِّی إلی الصَّوابِ. مشارکت در فرمان و راهبری، انسان را به اضطراب می‌کشاند؛ ولی مشارکت در اندیشه و رایزنی، انسان را به صواب و راه درست می‌رساند.»[۲]

همانطور که حضرت فرمودند؛ مشارکت در فرمان و راهبری باعث اضطراب انسان می‌شود، این مشارکت در فرمان و راهبری؛ همانند آن است که دو نفر فرمان ماشین را بگیرند و بخواهند آن را بچرخانند؛ در این‌صورت این ماشین پس از پیمودن مسافت کوتاهی یا به بیراهه می‌رود یا واژگون می‌شود. لذا لازم است که خانواده راهبر واحدی داشته باشد. در اسلام این راهبری بر عهده مرد قرار داده شده است.

قرآن کریم می‌فرماید: «الرّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللهُ بَعضَهُم عَلی بَعضٍ وَ بِما أنفَقُوا مِن أموالِهِم. مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، به خاطر برتری‌هایی که خداوند برای بعضی دیگر قرار داده است و به خاطر انفاق‌هایی که از اموالشان در مورد زنان می کنند.»[نساء/۳۴]

از این رو سرپرستی خانواده با مرد است و دلیل آن این است، که تمام مخارج و نفقه زن بر عهده مرد است؛ بنابراین، حق راهبری با وی می‌باشد. علاوه بر این، در علم روان‌شناسی، زن و مرد با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند که براساس آن تفاوت‌ها، مرد برای راهبری و تحمّل مشکلات آن، آمادگی بیشتری دارد.

این بخش از آیه شریفه؛ «الرّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ» محور و اساس بحث مدیریت خانواده تلقی می‌شود. از کلمه «قَوَّامُون» مدیریّت، تسلط کاری و محوریّت استفاده می‌شود؛ امّا باید گفت: متأسفانه گاهی اوقات استفاده‌های نامطلوبی از این مسأله می‌شود و گفته می‌شود که مرد حکومت مطلق دارد و هر چه بگوید، درست است! درحالی‌که این سؤال مطرح می‌شود که اگر مرد با حکومت مطلق، اساس خانواده را به هم ریخت، آیا باز هم مرد باید حکومت داشته باشد و مدیریت کند؟

به نظر می‌رسد که هیچ توجیهی برای چنین مدیریّتی وجود ندارد. زیرا وقتی عنوان مدیر مطرح می‌شود، نباید به ذهن تبادر شود که مدیر کسی است که همه اختیارات را در دست گرفته است و اگر خانم خانواده یا فرزندان بخواهند عملی را انجام دهند باید با کسب اجازه از مدیر خانواده که پدر است آن عمل انجام شود. بلکه مدیر کسی است که بتواند از مشارکت فعّال و با نشاط دیگران استفاده کند و حُسن اداره داشته باشد.
«حُسن اداره به این معنا است؛ که از هر عضوی درون خانواده است، طبق توانایی‌ها و دانایی‌هایش حداکثر استفاده را در جهت پیش برد مجموعه خانواده به سوی هدف آن داشته باشد.»[۳]

خدای متعال درباره شیوه مدیریتی پیغمبراکرم(صلّی‌الله علیه‌وآله‌وسلّم) می‌فرماید: «فَبِما رَحمةٍ مِن اللهِ لِنتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظّاً غَلیظَ القَلبِ لَانفَضُّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِی الامرِ فَاذا عَزمتَ فَتوکُّل عَلَی اللهِ انّ اللهَ یُحبَّ المُتَوکّلِین. [این آیه شریفه بهترین شیوه مدیریت را به ما می‌آموزد و می‌فرماید؛] ای پیامبر، تو به خاطر دریافت رحمت ویژه‌ الهی این گونه با مردم مهربان شدی؛ اگر سخت، خشن و تندخو بودی، مردم از دور تو پراکنده می‌شدند و نمی‌توانستی مدیریت کنی.»[آل عمران/۱۵۹]

خانواده نیز همین طور است. اگر گفته می‌شود مرد مدیر خانواده است، نه به این معناست که به طور مطلق هر چه بخواهد می‌تواند انجام دهد؛ بلکه مرد باید نسبت به خانواده‌ خود لطف و مدارای زیادی داشته باشد؛ لطف و مدارا و نیکی به اهل خانواده جزء قوانین اولیه معاشرت در خانواده است. مرد و زن بر این اساس باید با یکدیگر زندگی کنند؛ در عین حال یک مجموعه چند نفری در برخی از موارد احتیاج به تصمیم گیری‌هایی دارند.

هنر مرد این است که به گونه‌ای تصمیم‌ بگیرد که همه فکر کنند که در این تصمیم‌گیری حاضر بوده‌اند. درمسائلی که به همه اعضای خانواده مربوط است، بهتر آن است که با مشورت به نقطه تصمیم گیری برسند و چه بسا مرد باید در بسیاری از مسائلی که خلاف شرع نیست، تابع خانواده باشد.

همچنانکه؛ فردی به منزل امام صادق(علیه‌السّلام) وارد شد و مشاهده کرد که امام(علیه‌السّلام) در اندرونی نشسته و یک لباس سُرخی بر دوش افکنده است. او از دیدن آن حالت امام تعجّب کرد؛ امّا امام برای او توضیح داد که خانم من دوست دارد، لباس اندرونی را این گونه بپوشم.[۴]

بنابراین اگر گفته می‌شود در خانواده؛ مرد مدیر است یعنی بار سنگین تصمیم‌گیری در موارد حسّاس بر دوش وی می باشد و این مسئولیت از عهده همسر که سرشار از عاطفه است برداشته می‌شود؛ چون خانم‌ها در عاطفه بسیار قوی‌تر هستند و در تصمیم‌گیری‌های حسّاس ممکن است این عواطف، آن‌ها را بلغزاند، به همین جهت مرد باید به کمک آن‌ها برود.
مردهایی که این توان را از خودشان نشان نمی‌دهند و بیش از توان خانم‌ها بر دوششان بار می‌نهند، مشقّت این بارها همسرانشان را خسته و فرسوده می‌کند؛ در واقع این‌گونه مردها به همسرانشان ظلم می‌کنند.

پی‌نوشت‌ها:
[۱]. مستدرک الوسائل، ج۱۴، ص۱۵۳
[۲]. مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۴۵۲
[۳]. خانواده پویا، ج۱۰، ص۳۰
[۴]. همان